و فرموده : « وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ » « 1 » . « إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّه وَهُوَ خادِعُهُمْ » كلمه : « مخادعة » كه فعل مضارع « يخادعون » از آن گرفته شده به معناى بسيار خدعه كردن و خدعه هاى سخت كردن است ، البته اين در صورتى است كه بگوئيم : زيادتر بودن مبانى دلالت مىكند بر زيادى معانى ( و همين طور هم هست ، زيرا كسى كه بسيار خدعه مىكند در خدعه كردن مهارت پيدا نموده ، خدعه هايى شديدتر و ماهرانه تر مىكند ) . جمله : « وَهُوَ خادِعُهُمْ » در موضع حال است و موقعيت حال را دارد و چنين مىفهماند كه منافقين با خداى تعالى خدعه مىكنند ، در حالى كه او با همين عمل آنان ، آنان را خدعه مىكند و برگشت معنا به اين مىشود كه اين منافقين با اعمالى كه ناشى از نفاقشان است يعنى با اظهار ايمان كردن در نزد مؤمنين و خود را به آنان نزديك كردن و حضور در مجالس و محافل آنان مىخواهند خدا را ( و يا به عبارتى ديگر پيغمبر و مؤمنين را ) خدعه كنند تا با ايمان ظاهرى و اعمال خالى از حقيقت خود از قبل آنان استفاده نمايند و بيچاره ها نمىدانند كه آن كسى كه راه را براى اين گونه نيرنگها براى آنان باز كرده و جلوى آنان را نگرفته ، همان خداى سبحان است و همين خود ، خدعه اى است از خداى تعالى نسبت به ايشان و مجازاتى است در برابر سوء نيات و اعمال زشت پنهانيشان ، پس خدعه منافقين عينا همان خدعه خداى تعالى به ايشان است . « وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّه إِلَّا قَلِيلًا » اين جمله وصف ديگرى است از اوصاف منافقين و آن اين است كه وقتى به نماز مىايستند اولا به حالت كسالت مىايستند و پيدا است كه هيچ اشتها و ميلى به نماز ندارند و در ثانى همه در صدد آنند كه به مردم بفهمانند كه ما نمازخوانيم ، با اينكه نماز برترين عبادتى است كه خداى تعالى در آن ذكر و يادآورى مىشود و اگر به راستى دلهايشان علقه و محبتى به پروردگارشان مىداشت و به او ايمان مىداشت ، در توجه به سوى خدا و در ذكر خدا دچار كسالت و سستى نمىشدند و عمل خود را به قصد ريا و نشان دادن به مردم انجام نمىدادند و در عوض بسيار خدا را به ياد مىآوردند ، آرى قلب به هر چه تعلق داشته باشد و خاطر آدمى به هر

--> ( 1 ) سست نشويد و اندوه به خود راه ندهيد كه شما ما دام كه ملتزم به لوازم ايمان باشيد دست بالا و بر دشمنان مسلطيد . « سوره آل عمران ، آيه 139 » .